Liệt chi dưới là tình trạng suy giảm hoặc mất khả năng vận động hữu ý ở hai chân do tổn thương hệ thần kinh trung ương hoặc ngoại vi. Trong thực hành lâm sàng hiện nay, ngoài các phương pháp phục hồi chức năng và điều trị nội khoa, cấy chỉ đang được nhiều bác sĩ Y học cổ truyền và phục hồi chức năng quan tâm nhờ khả năng kích thích huyệt đạo liên tục, hỗ trợ cải thiện vận động và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh. 

Bài viết dưới đây tổng hợp các kiến thức chuyên môn quan trọng về chỉ định, chống chỉ định, chuẩn bị và quy trình cấy chỉ điều trị liệt chi dưới nhằm giúp bác sĩ cập nhật và ứng dụng hiệu quả trong thực hành.

Tổng quan cơ chế theo Y học hiện đại và Y học cổ truyền

Theo Y học hiện đại, liệt chi dưới xuất phát từ nhiều nguyên nhân gây tổn thương thần kinh như thoái hóa cột sống thắt lưng, viêm đa rễ dây thần kinh, bệnh lý tủy sống, chấn thương hoặc biến chứng sau phẫu thuật. Biểu hiện lâm sàng đa dạng, từ yếu cơ nhẹ đến mất hoàn toàn vận động, có thể kèm teo cơ, rối loạn trương lực cơ hoặc rối loạn cơ tròn.

Theo Y học cổ truyền, bệnh thuộc phạm vi chứng Nuy, do phong – hàn – thấp tà xâm nhập khi tấu lý sơ hở, gây bế tắc kinh mạch chi dưới. Đồng thời, Tỳ chủ cơ nhục và tứ chi; khi Tỳ hư, khí huyết suy giảm sẽ làm kinh mạch kém nuôi dưỡng, dẫn đến yếu liệt. Cấy chỉ giúp kích thích huyệt vị kéo dài, hỗ trợ điều hòa khí huyết và cải thiện chức năng vận động.

Chỉ định cấy chỉ trong điều trị liệt chi dưới

Việc lựa chọn bệnh nhân phù hợp là yếu tố quan trọng giúp tối ưu hiệu quả điều trị. Một số chỉ định thường gặp bao gồm:

• Thoái hóa cột sống thắt lưng gây chèn ép thần kinh.
• Viêm đa dây thần kinh, viêm đa rễ thần kinh hoặc liệt sau zona.
• Bệnh lý thần kinh do đái tháo đường.
• Viêm màng nhện tủy, viêm tủy.
• Tổn thương tủy sống hoặc liệt sau chấn thương cột sống.
• Giai đoạn phục hồi sau mổ u tủy.
• Các trường hợp yếu liệt chi dưới mạn tính có chỉ định điều trị bảo tồn và phục hồi chức năng.

Bác sĩ cần đánh giá toàn diện tình trạng thần kinh, mức độ tổn thương và khả năng phục hồi để xây dựng phác đồ cấy chỉ phù hợp.

Chống chỉ định cần lưu ý

Không phải tất cả các trường hợp liệt chi dưới đều phù hợp với cấy chỉ. Một số chống chỉ định quan trọng gồm:

• Liệt chi dưới cần can thiệp ngoại khoa cấp cứu.
• Bệnh lý rễ thần kinh hoặc dây thần kinh giai đoạn cấp đang tiến triển nhanh.
• Viêm nhiễm đặc hiệu như lao, phong, giang mai, HIV đang hoạt động.
• Các tình trạng cấp cứu toàn thân hoặc bệnh nhân suy kiệt nặng.
• Phụ nữ mang thai.
• Vùng da cấy chỉ bị nhiễm trùng hoặc bệnh lý da liễu.
• Dị ứng với chỉ tự tiêu hoặc vật liệu sinh học.

Việc sàng lọc kỹ chống chỉ định giúp giảm nguy cơ tai biến và đảm bảo an toàn cho người bệnh.

Chuẩn bị trước khi tiến hành cấy chỉ

Nhân sự thực hiện

Thủ thuật phải do bác sĩ hoặc y sĩ Y học cổ truyền đã được đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật cấy chỉ và có chứng chỉ hành nghề hợp pháp.

Trang thiết bị và dụng cụ

• Khay dụng cụ vô trùng, panh, kéo, kẹp không mấu.
• Gạc, bông, băng dính y tế, dung dịch sát khuẩn.
• Kim cấy chỉ và chỉ tự tiêu đạt chuẩn vô trùng.
• Lọ thủy tinh đựng chỉ và dụng cụ bảo quản.
• Hộp thuốc chống sốc phản vệ và xử trí vựng châm.

Chuẩn bị người bệnh

• Khám lâm sàng và lập hồ sơ bệnh án đầy đủ.
• Giải thích quy trình giúp người bệnh yên tâm hợp tác.
• Tư thế nằm thoải mái, bộc lộ rõ vùng huyệt cần cấy.

Gợi ý chọn chỉ cấy trong điều trị liệt chi dưới

Việc lựa chọn loại chỉ phù hợp phụ thuộc vào mục tiêu điều trị, thể trạng bệnh nhân và kinh nghiệm của bác sĩ. Một số tiêu chí quan trọng gồm:

• Chỉ sinh học tự tiêu an toàn, có nguồn gốc rõ ràng và đạt tiêu chuẩn y tế.
• Độ bền phù hợp để duy trì kích thích huyệt trong khoảng 7–14 ngày.
• Đường kính chỉ tương thích với vùng huyệt và độ dày mô mềm.
• Khả năng tương thích sinh học tốt, hạn chế phản ứng viêm.

Trong thực hành, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ PDO hoặc các loại chỉ sinh học tương đương được chứng nhận chất lượng nhằm đảm bảo hiệu quả và độ an toàn.

Các bước tiến hành cấy chỉ điều trị liệt chi dưới

Lựa chọn huyệt

Một số huyệt thường dùng gồm:
Giáp tích L2–S1, Thứ liêu, Huyết hải, Trật biên, Dương lăng tuyền, Giải khê, Thừa phù, Tam âm giao, Phong long, Ân môn, Thừa sơn, Trung đô, Hành gian, Địa ngũ hội, Túc tam lý.
Công thức huyệt cần cá thể hóa theo tình trạng bệnh lý và thể trạng người bệnh.

Thủ thuật thực hiện

1. Chuẩn bị phòng thủ thuật riêng biệt, đảm bảo vô trùng.
2. Rửa tay, mang găng vô trùng.
3. Chỉ liền kim sinh học cao cấp chuyên dụng cho cấy chỉ trong danh sách kim châm cứu.
4. Xác định huyệt, sát khuẩn vùng da.
5. Châm kim nhanh qua da, đưa chỉ từ từ vào huyệt.
6. Ấn sát chân kim rồi rút kim ra nhẹ nhàng.
7. Đặt gạc vô trùng và cố định bằng băng dính.

Liệu trình

Mỗi lần cấy chỉ có tác dụng khoảng 7–14 ngày. Sau khi chỉ tiêu hết, có thể đánh giá đáp ứng để tiếp tục liệu trình tiếp theo.

Theo dõi sau cấy chỉ và xử trí tai biến

Theo dõi

• Quan sát toàn trạng người bệnh trong 15–30 phút sau thủ thuật.
• Đánh giá mức độ đau, sưng hoặc phản ứng toàn thân.
• Hướng dẫn người bệnh theo dõi tại nhà và tái khám đúng lịch.

Xử trí tai biến thường gặp

• Chảy máu: dùng gạc vô trùng ấn nhẹ tại chỗ.
• Đau, sưng: chườm lạnh, sử dụng thuốc kháng viêm khi cần.
• Dị ứng: xử trí theo phác đồ chống dị ứng.
• Vựng châm: xử lý theo quy trình cấp cứu chuyên môn.

Kết luận

Cấy chỉ là phương pháp hỗ trợ điều trị liệt chi dưới có giá trị trong Y học cổ truyền, đặc biệt ở giai đoạn phục hồi và bệnh lý mạn tính. Việc lựa chọn đúng chỉ định, chuẩn bị đầy đủ và tuân thủ quy trình vô trùng đóng vai trò quyết định đến hiệu quả và độ an toàn. Đối với bác sĩ lâm sàng, việc cập nhật kiến thức về cơ chế bệnh sinh, lựa chọn chỉ sinh học phù hợp và theo dõi sát sau thủ thuật sẽ giúp tối ưu hóa kết quả điều trị, góp phần cải thiện chức năng vận động và chất lượng sống cho người bệnh.